Τα πρώτα μεγάλα εργοστάσια

Το βαμβακοκλωστήριο της εταιρίας Λόγγου - Κύρτση - Τουρπάλη ξεκινά το 1874. Ο Ε. Στουγιαννάκης σημειώνει ότι το εργοστάσιο αυτό «...εχρησίμευσεν οιονεί ως Βιομηχανική Ακαδήμεια, ήτις εμόρφωσεν πλήθος μηχανικών, ειδικών εργατών κ.τ.λ...». Σήμερα, το κτίριο βρίσκεται στην ιδιοκτησία του Δήμου Νάουσας και στεγάζει τα Εικαστικά Εργαστήρια του Πολιτιστικού Οργανισμού και το Τμήμα Διοίκησης Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Έως την απελευθέρωση της Νάουσας το 1912, ιδρύθηκαν και λειτούργησαν δύο ακόμη βαμβακοκλωστήρια (Μπίλη -Τσίτση και Σια το 1891 και Γκούτα - Καράτζια το 1890/1903) και δύο εριοβιομηχανίες (ΕΡΙΑ το 1907 και Λαναρά - Πεχλιβάνου το 1909), με αντικείμενο την πλήρη κατεργασία ερίων και την κατασκευή μάλλινου υφάσματος, που χρησιμοποιούνταν κυρίως για τις ανάγκες του στρατού (χακί), του τουρκικού αρχικά και του ελληνικού στη συνέχεια.

«Παρ' όλη την κακοδαιμονία της Τουρκοκρατίας...», αναφέρει ο Δημ. Χατζόπουλος, «εις την Κ. Μακεδονίαν είχεν δημιουργηθεί μία μικρά, αλλ' ανθηρά βιομηχανική προσπάθεια, της οποίας ιδρυταί ήσαν επιχειρηματίαι έκτης ευάνδρου πόλεως Ναούσης, με τον αμιγή ελληνικόν πληθυσμόν της. Πρώτοι αυτοί έσχον την έμπνευσιν να χρησιμοποιήσωσι ως κι νητήριον δύναμιν τους περίφημους καταρράκτας των υδατοπτώσεων του Βερμίου...». Όπως μάλιστα περιγράφει σε σχετική μελέτη του ο Κ. Γαλάτης το 1932, «οι κάτοικοι της Νάουσας αποτελούν ίσως τον συμπαγέστερον βιομηχανικόν πληθυσμόν της Ελλάδος. Αυτοί εδημιούργησαν και τας βιομηχανίας Εδέσσης και Βέροιας, αίτινες βασίζονται επί των υδραυλικών δυνάμεων του Βόδα και του Τριποτάμου...».

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότερες από τις βιομηχανικές μονάδες που προαναφέρθηκαν κατασκευάστηκαν στις όχθες του ποταμού Αράπιτσα, από τον οποίο, μέσω ανεξάρτητων διαδοχικών φραγμάτων, αντλούνταν οι απαιτούμενες ποσότητες νερού για την κίνηση των υδροτουρμπίνων τους. Τα νερά αυτά μετά τη χρήση τους επέστρεφαν στο φυσικό τους αποδέκτη, και χρησίμευαν για την κίνηση των επόμενων, προς τα κατάντη του ποταμού, εργοστασίων.